محمود سلطانی : کارشناس و مشاور امور محیط زیست

مطلب درباره زاینده رود

غمآور قصة تلخ زاینده‌رود[1]

سرانجام این قطع و وصل چه خواهد بود؟

به داد این بیمار برسید

محمود سلطانی

کارشناس محیطزیست و توسعه، روزنامهنگار

باز خواهد شد. بازگشایی میشود. بازگشایی شد. ده روز جریان خواهد داشت. اینها، عنوان خبرهای بظاهر شادیبخشی در بارة زایندهرود است که سالی دو سه بار زینتبخش صفحات نخست روزنامههای محلی و نقل محافل عمومی و خصوصی در اصفهان میشود. غمآور قصة تلخی که شیرین مینماید. بهوش باشیم. آنچه هر بار برای چند روز، آن هم با منت تمام، در بستر زایندهرود رها میکنند، در واقع آب نیست، شرنگی است که با نام شهد در کام تشنه و تفتیده این رودخانة بیصاحب و ستمدیده میریزند. سرانجام این قطع و وصل چه خواهد شد؟ این رودخانه، دایمی است یا فصلی؟ کیان این رودخانه را به این روز مصیبتبار انداختند؟ کجایند؟ در حال حاضر پاسخگو کیست؟ چه باید کرد؟

واقعیت این که رودخانه‌های زیادی در جهان هستند که به‌پیروی از شرایط طبیعی منطقه، در مقاطعی از سال آب دارند و گاهی نیز به خشک‌رود تبدیل می‌شوند. اینها همان جریان‌هایی هستند که به‌عنوان رودخانه‌های فصلی آنها را می‌شناسیم. چنین رودهایی با مشخصات و رفتار تثبیت‌شده‌ای که دارند، با محیط و شرایط پیرامون خود در کنش و واکنش هستند. کنش و واکنش‌هایی که طی سالهای دراز تنظیم و تثبیت گردیده است. بهره‌برداران از رودهای فصلی نیز، اعم از جوامع انسانی و حیات‌وحش، با توجه به همین ویژگیها، از این جریانهای آبی ناپیوسته سود می‌برند و با آن زندگی می‌کنند. نه آبسالی و طغیان آنها آسیبی به جایی می‌رساند و نه قطع جریان آنها نظم طبیعت را به‌هم می‌زند و اجتماعات انسانی را متضرر می‌سازد.

قطع جریان رودخانه‌ای به بزرگی، اهمیت و حساسیت زاینده‌رود اما، به‌هر علتی که باشد، قصة پرغصه‌ و غمباری است که متأسفانه در روزگار ما و به دست ما نگاشته و برای آیندگان به یادگار گذاشته شد.

آری، جمعیت انسانی در حال افزایش است، شیوة زندگی در حال دگرگونی است، شاخص‌های بهداشتی ارتقا یافته، فعالیتهای خدماتی و صنعتی بر کشاورزی غلبه یافته، مهاجرت جوامع انسانی به نقاط برخوردار همچنان ادامه دارد، توقعات جوامع نیز افزایش یافته است. اینها معدودی از ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی جمعیت کشور ماست. در مقابل، منابع طبیعی در حال کاهش یا تخریب است، محیط‌زیست ما هر روز آلوده‌تر می‌شود، عوامل اقلیمی نیز، در حال تغییر.

در چنین شرایطی، آنچه می‌تواند توازن بین جمعیت فزاینده و نیازهای متعدد و متنوع آن با نهاده‌های طبیعی را برقرار و حفظ کند، برنامه‌ریزی خردمندانه و براساس واقعیت‌های موجود است. اصلی که به استناد شواهد موجود، در نظام برنامهریزی، بودجهبندی و اجرایی کشور ما اگر هم گاهی مورد توجه قرار گرفته تنها روی کاغذ بوده است.

برای نمونه، خشکسالی، که همة تنگناها و مشکلات موجود، به آن نسبت داده می‌شود، پدیده‌ای است که طی سالهای اخیر در دیگر نقاط جهان نیز اتفاق افتاده است بدون این که پیامدهای زیانبار و بی‌سابقه‌ای مانند خشکشدن یک رودخانة بزرگ دایمی و فروپاشی نظام اجتماعی و اقتصادی گستره‌ای بزرگ، با چند میلیون نفر جمعیت، در بارة آنها گزارش شده باشد.

در بارة علت خشک‌شدن رودخانه‌ای با اهمیت زاینده‌رود، تاکنون نظریه‌های گوناگونی از سوی مدیران، کارشناسان و آگاهان ابراز شده که هر کدام بطور جداگانه و در جایگاه خود ممکن است قابل تأمل باشند اما آنچه کاملاً مغفول مانده، و منظور اصلی این نوشتار است، موضوع نگاه بوم‌شناختی (اکولوژیک) به پدیده‌هاست.

در اواخر دهة هفتاد که سازمان حفاظت محیط‌زیست موضوع قطع جریان آب زاینده‌رود به تالاب گاوخونی را، به‌عنوان یک رخداد زیست‌محیطی مهم و بی‌سابقه، به وزارت نیرو اعلام کرد، معاون وقت امور آب این وزارتخانه طی نامه‌ای به شرکت آب منطقه‌ای اصفهان پاسخ داد: سازمان حفاظت محیط‌زیست چنانچه دلسوز و خواستار حفظ گاوخونی می‌باشد باید آب مورد نیاز را بخرد و آن را بسوی این تالاب روانه سازد.

در ذهن محدود آن مقام مسئوول، زاینده‌رود یعنی از ستیغ کوههای بختیاری (سرچشمه) تا پایین‌ترین نقطة آن در تالاب گاوخونی (پایاب) و به‌عنوان یک زیست‌بوم، به‌راستی نمی‌گنجید. تلقی او و مدیرانی مانند او از رودخانه، کانال از پیش ساخته شده‌ای است برای فروش کالایی بنام آب. کالایی که فروشندگان آن البته هیچ مسئوولیت یا ضمانتی هم در تهیه و تولید آن، نه دارند و نه احساس می‌کنند.

واقعیت این است که هر زیست‌بومی متشکل از آب، خاک، شرایط اقلیمی، موقعیت و مانند آن، مهیایی مشخص و محدودی برای پیدایی زیستمندان اعم از گیاهان و جانوران دارد. همة زیست‌بوم‌های موجود در جهان (خشکی، آبی، کوچک یا بزرگ) در شرایط طبیعی و بر همین پایه بوجود آمده و به چنان تکاملی رسیده‌اند که توانسته‌اند موجود دیگری بنام انسان را نیز پذیرا شوند و نیازهای او را تأمین نمایند.

حوضة زاینده‌رود، با همة گستردگی که دارد، بدون شک دارای محدودیت‌هایی نیز بوده و هست که از نگاه برنامه‌ریزان، دور مانده است. دلیل این مدعا هم، بارگذاری صنعتی و خدماتی مستمر و لگام گسیخته‌ای است که بویژه طی پنجاه سال گذشته به این حوضه تحمیل شده و ما اکنون، شاهد نمونه‌هایی از پیامدهای ناگوار آن هستیم که یکی پس از دیگری آشکار می‌شوند.

قطع جریان زاینده‌رود و پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی آن، ذهن برخی مسئوولان و کارشناسان را متوجه انتقال آب از حوضه‌های مجاور نموده است. این راهکار البته، برای حل مقطعی مشکلات موجود شاید اجتناب ناپذیر بنماید اما، واقعیت این است که توان یک منطقه، تنها و منحصر به وجود آب نیست. آب، در کنش و واکنش با دیگر عوامل طبیعی است که می‌تواند شرایط پیدایش یا تداوم حیات و نهایتاً معیشت پایدار را در یک منطقه پشتیبانی نماید. به‌عبارت دیگر، انتقال آب از مناطق دیگر به حوضة زاینده‌رود، در صورتی که انتظارات و بارگذاری ما بر این حوضه، همچنان نامحدود و خارج از ظرفیت قابل تحمل محیط باشد، هرگز چاره‌ساز نخواهد بود.

بهدیگر سخن، چنانچه قرار باشد با صرف هزینه‌ای سنگین، تحمل دشواریهای فراوان، و مهمتر از آن، منت نهادن بر سر مردم سخت‌کوش منطقة اصفهان (که تیزهوشی و توانایی آنان در بهره‌برداری درست از نهاده‌های کشاورزی بر کسی پوشیده نیست)، اندک آبی هم از حوضه‌های مجاور به این منطقه هدایت شود اما، راهبردی مبتنی بر واقعیت‌های موجود و با نگاه به آینده برای توسعه و پویایی این منطقه تعیین نشود، انتقال آب مورد نظر نه‌تنها گرهی از مشکلات موجود باز نخواهد کرد بلکه با انجام این کار، بر بزرگی و اهمیت مشکلات موجود نیز افزوده خواهد شد.

چه باید کرد؟ راهکارهای اصلی کدام‌اند؟ این باز و بسته ‌شدن‌های مقطعی جریان زاینده‌رود در پایین‌دست رودخانه به کجا خواهد انجامید؟ در بالادست این رودخانه چه می‌گذرد؟ کسانی که طرح استقلال امور آب استانها را دادند و با وجود هشدارهایی که به آنان داده شد آن را با شتاب هر چه بیشتر به تصویب رساندند، اکنون کجایند؟ چه می‌کنند و در برابر مشکلاتی که بوجود آورده‌اند چه پاسخی دارند؟ آیا از مشکلات پیش رو، چیزی می‌بینند یا می‌شنوند؟ اگر آری، چه حسی دارند؟

در پاسخ به چنین پرسش‌هایی آنچه نخست به‌نظر می‌رسد این که برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران، در سطوح مختلف، چنانچه سلامت جوامع انسانی و پایداری زندگی آنان را مد نظر دارند ـ که مدعی هستند دارندـ نگاهشان به زاینده‌رود بطور اخص، و به سرزمین یا طبیعت، بطور اعم باید نگاه سیستمی و جامع باشد. چنین نگاهی است که در حوضة زایندهرود به تهیه یا تعیین راهبرد توسعة منطقه (حوضه) منجر خواهد شد. راهبردی که بیش و پیش از هر کار:

1 ـ موضوع خشکاندن زایندهرود در محدودة استان اصفهان را بهعنوان یک بحران ملی و قابل توجه با هدف تأمین منافع بحق استانهای بالادست و پاییندست در دستور کار قرار دهد.

2ـ مدیریت جامع یا یکپارچه را بر حوضه اعمال نماید.

3 ـ نوع و میزان کاربری‌های مناسب حوضه را مشخص کند.

4ـ حقآبة بهرهبرداران اصلی را تضمین و تأمین نماید.

5 ـ بارگذاری صنعتی و خدماتی در منطقه را مشخص و محدود سازد.

6 ـ در یک کلام، شدت تنش و پیامدهای بحران کنونی را کاهش داده و از تشدید فاجعه در درازمدت جلوگیری کند.

واقعیت این است که کار مدیریت زاینده‌رود از دلسوزی و ابراز احساسات گذشته است. این رودخانه، برنامه‌ریز و مدیر می‌خواهد.

در پایان سخن و از خاستگاه احساس همگان نسبت به خشک شدن زاینده‌رود در اصفهان از آوردن این مثال دریغمان آمد که حال امروز زاینده‌رود، به انسان توانمندی می‌ماند که به‌علت جبر طبیعت و جهل انسان، توان جسمی و روانی خود را از دست داده، از شخصیت واقعی خود تهی گردیده و زار و ناتوان، آماج سنگ کودکان کوی و برزن شده است. آشکار است که چنین انسانی، برای این که خود و اعتبار از دست رفته را بازیابد، ‌بیش و پیش از هر چیز نیاز به یک قیم دارد. قیم توانمندی که نخست، سنگ از کف کودکان کوی بگیرد، دهان جاهلان و مغرضان را ببندد و بستر لازم و مناسب را برای بازتوانی بیمار فراهم نماید.

[1] ـ هفته نامة صدا ـ شمارة 919ـ 20/2/1404

محمود سلطانی شنبه 20 اردیبهشت‌ماه سال 1404 ساعت 07:50 ق.ظ

0 نظر